Een dreiging die u nu al raakt

Stel dat een kwaadwillende partij vandaag versleuteld dataverkeer onderschept en opslaat. Niet om het morgen te lezen, maar over vijf of tien jaar — zodra er rekenkracht beschikbaar is om de versleuteling te breken. Dit is geen sciencefiction. Het is een serieus dreigingsmodel dat bij inlichtingendiensten en cybersecurityspecialisten bekend staat als harvest now, decrypt later.

Voor bestuurders en CIO’s bij de overheid en uitvoeringsorganisaties is dit relevant, nu. Niet straks, als de quantumcomputer er is. Nu, bij elke aanbestedingsbeslissing, elke architectuurkeuze en elke overeenkomst met een leverancier.

Wat maakt dit anders dan andere dreigingen?

Bij de meeste cyberdreigingen gaat het om schade die direct of op korte termijn optreedt. Ransomware vergrendelt bestanden vandaag. Phishing leidt tot een incident deze week. De opruimactie volgt snel.

Harvest now, decrypt later werkt anders. De schade ligt in de toekomst, maar de kwetsbaarheid bestaat nu. En dat maakt het bijzonder lastig om bestuurlijk serieus te nemen: er is geen brand te zien, geen alarm dat afgaat.

Toch zijn er categorieën informatie waarvoor dit dreigingsmodel acuut relevant is:

• Persoonsgegevens met een lange gevoeligheidsperiode, zoals medische of justitiële gegevens
• Staatsgeheimen en diplomatieke communicatie
• Intellectueel eigendom met een lange economische levensduur
• Authenticatiesleutels en certificaten die langdurig in gebruik blijven

Als uw organisatie zulke informatie verwerkt en verstuurt, bent u een potentieel doelwit voor oogst vandaag.

De kwetsbaarheid van asymmetrische encryptie

De meeste versleuteling op internet — voor websites, e-mail, VPN-verbindingen en API-koppelingen — is gebaseerd op wiskundige problemen die voor klassieke computers praktisch onoplosbaar zijn. De veiligheid berust op de aanname dat het ontbinden van grote getallen in priemfactoren enorm veel tijd kost.

Een voldoende krachtige quantumcomputer doorbreekt die aanname. Algoritmen die daar specifiek voor ontworpen zijn, kunnen in principe de meestgebruikte asymmetrische versleuteling breken. Wanneer zo’n computer operationeel wordt, is onzeker. Maar dat de dreiging reëel is, wordt breed erkend door nationale en internationale cybersecuritydiensten.

Symmetrische encryptie — zoals AES met voldoende sleutellengte — staat er beter voor, maar ook daar gelden aanbevelingen om sleutellengtes te verhogen als voorzorgsmaatregel.

Post-quantum cryptografie: wat het is en wat het niet is

Post-quantum cryptografie (PQC) verwijst naar een nieuwe generatie versleutelingsalgoritmen die bestand zijn tegen aanvallen door quantumcomputers. Ze draaien op gewone hardware en vereisen geen quantum-infrastructuur. Het is klassieke software met wiskundige grondslagen die anders zijn opgebouwd.

Begin 2024 heeft het Amerikaanse instituut NIST de eerste standaarden voor post-quantum algoritmen gepubliceerd. Dat is een mijlpaal: de standaardisering is voorbij de onderzoeksfase. Leveranciers van besturingssystemen, browsers en netwerkapparatuur zijn begonnen met implementatie.

Maar let op: PQC is geen knop die u omzet. Het vereist een zorgvuldige migratie, afhankelijk van:

• Welke protocollen en systemen u gebruikt
• Welke leveranciers uw sleutelbeheer verzorgen
• Of uw organisatie hybride algoritmen kan ondersteunen tijdens de overgangsperiode
• Hoe lang uw huidige certificaten en sleutels geldig blijven

De migratie naar PQC is daarmee een programma, geen project. En het raakt zowel technische architectuur als inkoopbeleid en leveranciersmanagement.

Wat betekent dit voor uw encryptiebeleid vandaag?

Als interim CIO zie ik bij publieke organisaties een patroon: encryptie wordt gezien als een technische implementatiekwestie die bij de IT-afdeling ligt. Algoritmen, sleutellengtes, certificaatbeheer — dat is toch iets voor de specialisten?

Dat klopt voor de uitvoering. Maar de strategische keuzes liggen op bestuursniveau. Welke informatie heeft een lange gevoeligheidsperiode? Welke leveranciers beheren onze cryptografische sleutels? Zijn er contracten die ons binden aan algoritmen die over vijf jaar als kwetsbaar worden beschouwd? Dat zijn vragen voor de directietafel.

Concrete stappen die nu al zinvol zijn:

• Stel een cryptografie-inventarisatie in: welke versleutelingsmethoden gebruikt uw organisatie, in welke systemen, voor welke gegevens?
• Beoordeel de gevoeligheidsperiode van uw data: informatie die nu vertrouwelijk is maar over drie jaar geen waarde meer heeft, vraagt een andere aanpak dan gegevens die dertig jaar beschermd moeten blijven.
• Neem PQC-gereedheid op in aanbestedingseisen: vraag leveranciers naar hun routekaart voor post-quantum migratie. Wie nu geen antwoord heeft, is een risico voor later.
• Beperk afhankelijkheid van één leverancier voor sleutelbeheer: digitale soevereiniteit begint bij controle over uw eigen cryptografische sleutels.
• Betrek uw informatiebeveiligingsfunctionaris actief: harvest now, decrypt later is een dreigingsmodel dat in de risicoanalyse thuishoort, niet alleen in technische documentatie.

Digitale soevereiniteit en encryptie zijn onlosmakelijk verbonden

Encryptie is een voorwaarde voor digitale soevereiniteit. Als u geen controle heeft over wie uw sleutels beheert, wie toegang heeft tot uw versleutelde communicatie, of welke algoritmen uw gegevens beschermen, dan heeft u ook geen echte autonomie over uw informatiepositie.

Dat geldt voor iedere organisatie, maar in het bijzonder voor uitvoeringsorganisaties en ZBO’s die werken met gevoelige burgergegevens of betrokken zijn bij de handhaving van publiek recht. De vertrouwelijkheid van die informatie is geen technische kwestie — het is een publieke verantwoordelijkheid.

Post-quantum encryptie is in dat licht geen luxe en geen toekomstmuziek. Het is een onderdeel van goed bestuur over digitale systemen, vandaag.

Tot slot

De komende jaren zullen organisaties die nu al nadenken over cryptografische weerbaarheid, een veel soepelere overgang maken dan organisaties die wachten tot er een incident is of tot regelgeving hen dwingt. De vraag is niet óf u moet migreren naar post-quantum algoritmen, maar wanneer en hoe gecontroleerd.

Heeft uw organisatie al zicht op welke systemen en leveranciers uw cryptografische fundamenten bepalen — en of die fundamenten over tien jaar nog overeind staan?